Szwajcarskie badanie na temat wpływu legalnego i nielegalnego dostępu do konopi na używanie i zdrowie psychiczne – jako jedne z najbardziej kompleksowych w swojej tematyce – pokazuje, jakie skutki przynieść może umożliwienie rekreacyjnego zastosowania marihuany.
Wstęp
W 2022 roku aż 228 milionów ludzi na świecie sięgnęło po konopie. Choć wielu użytkowników nie doświadcza negatywnych skutków, regularne używanie tej substancji może wiązać się z wyraźnie podwyższonym ryzykiem wystąpienia zaburzeń psychicznych – od psychoz, przez depresję, po uzależnienia. Szacuje się, że nawet co trzeci regularny użytkownik może rozwinąć zaburzenie używania konopi, które istotnie obciąża globalny system zdrowia publicznego.
Pomimo powszechnego zakazu, konopie pozostają najczęściej używaną substancją nielegalną na świecie. W odpowiedzi na ten paradoks, coraz więcej państw – w tym Kanada, Niemcy, Urugwaj czy niektóre stany USA – decyduje się na legalizację ich rekreacyjnego użycia. Nowe przepisy mają nie tylko ograniczyć czarny rynek, ale także zmniejszyć szkody zdrowotne poprzez kontrolę jakości produktów i ułatwienie dostępu do edukacji, terapii i profilaktyki.
Dotychczasowe badania nad skutkami legalizacji dostarczały jednak często “niejednoznacznych wniosków”. W odpowiedzi na to, przeprowadzono pierwsze w swoim rodzaju randomizowane badanie kontrolowane, w którym porównano skutki legalnego, zorientowanego na zdrowie publiczne dostępu do konopi z zakupem ich na nielegalnym rynku. Oceniono zarówno poziom używania substancji, jak i szeroki zakres wskaźników zdrowia psychicznego – od depresji i lęku po symptomy uzależnienia.
Jak przeprowadzono badanie?
Badanie przeprowadzono w szwajcarskim kantonie Bazylea, gdzie w 2021 roku wprowadzono pilotażowy program legalnego dostępu do konopi. Ta zmiana w prawie umożliwiła przeprowadzenie pierwszego randomizowanego badania kontrolowanego (RCT), porównującego skutki legalnego dostępu do konopi z kontynuowaniem ich zakupu na nielegalnym rynku.
Między sierpniem 2022 a lipcem 2023, w trwającym sześć miesięcy badaniu wzięło udział 378 dorosłych użytkowników konopi. Uczestnicy zostali losowo przydzieleni do jednej z dwóch grup:
- Grupa interwencyjna (189 osób) uzyskała dostęp do legalnych produktów konopnych w wybranych aptekach,
- Grupa kontrolna (również 189 osób) musiała nadal korzystać z nielegalnych źródeł, tak jak wcześniej.
Aby wziąć udział, uczestnicy musieli mieć ukończone 18 lat, mieszkać w Bazylei, używać konopi przynajmniej raz w miesiącu, oraz wykonać test potwierdzający obecność THC w organizmie. Wykluczono osoby m.in. z ostrą psychozą, poważnymi problemami poznawczymi czy będące w ciąży. Wszyscy uczestnicy podpisali świadomą zgodę na udział w badaniu, a produkty dostępne w aptekach były starannie regulowane:
- uprawiane organicznie,
- pozbawione zanieczyszczeń (np. pestycydów, mykotoksyn),
- zawierały maksymalnie 20% THC,
- opatrzone były informacjami o składzie i ryzyku użycia
Uczestnicy mogli kupić maksymalnie 10 gramów czystego THC miesięcznie, przy czym produkty o niższej zawartości THC były tańsze – ceny dostosowano jednak do poziomu czarnego rynku, by nie zachęcać do nadmiernego użycia przez niską cenę.
Ważnym elementem interwencji była profilaktyka: uczestnicy mieli dostęp do materiałów edukacyjnych, kodów QR z poradami nt. bezpieczniejszego używania, a także do dobrowolnych konsultacji lekarskich i porad w aptekach.
Czy legalny dostęp ogranicza problemowe używanie konopi?
Głównym wynikiem badania była zmiana w nasileniu problemowego używania konopi, mierzona testem CUDIT-R po 6 miesiącach. W obu grupach odnotowano niewielki spadek wyników, jednak redukcja była nieco większa w grupie z legalnym dostępem:
- W grupie interwencyjnej wynik CUDIT-R spadł średnio z 10,9 do 10,1 punktu,
- W grupie kontrolnej – z 11,2 do 10,9 punktu.
Różnica między grupami wyniosła średnio −0,69 punktu na korzyść legalnego dostępu. Oznacza to jednak, że nie osiągnęła formalnej istotności statystycznej. Choć wynik sugeruje pewien korzystny trend, nie można więc jednoznacznie potwierdzić, że legalny dostęp istotnie zmniejsza problemowe używanie konopi w populacji ogólnej.
Dokładniejsza analiza poszczególnych pytań testu CUDIT-R wykazała, że tylko jeden aspekt używania konopi zmienił się wyraźnie w grupie legalnej – mniej czasu poświęcano na zdobywanie, używanie i regenerację po użyciu konopi.
Co ciekawe, efekt legalnego dostępu był również silniejszy u osób, które już na początku badania zgłaszały używanie także innych substancji psychoaktywnych. W tej podgrupie redukcja wyniku CUDIT-R była średnio o 1,96 punktu większa niż u uczestników niekorzystających z innych używek – a więc bliska granicy „klinicznie istotnej zmiany”. Tego efektu nie zaobserwowano w grupie kontrolnej.
Dodatkowe wyniki
Analizy wyników drugorzędnych wykazały także, że legalny dostęp do konopi nie wpłynął znacząco na inne aspekty zdrowia psychicznego i zachowań związanych z używaniem substancji. Po sześciu miesiącach nie zaobserwowano istotnych różnic między grupą interwencyjną a kontrolną w zakresie:
- objawów depresyjnych
- lęku uogólnionego
- objawów psychotycznych,
- ilości spożywanych konopi
- używania alkoholu
- używania innych narkotyków
W trakcie badania odnotowano również 10 poważnych zdarzeń niepożądanych:
- 8 w grupie z legalnym dostępem,
- 2 w grupie kontrolnej.
Jednak żadne z tych zdarzeń nie zostało uznane za związane z produktami badawczymi.
Warto podkreślić również, że ponad połowa osób w grupie z legalnym dostępem (51%) nadal używała konopi z nielegalnych źródeł. Mimo to, przeprowadzone analizy „per protocol” – czyli wyłączające tych uczestników – nie wykazały znaczących różnic względem pełnej analizy obejmującej wszystkie przypadki.
Wnioski autorów
W badaniu nie zaobserwowano, by publicznie zorientowany model legalizacji konopi prowadził do wzrostu ich używania czy wzrostu szkód z nią związanych. Co więcej, użytkownicy innych środków psychoaktywnych odnieśli szczególne korzyści – u nich zaobserwowano wyraźny spadek problemowego używania konopi.
Wyniki sugerują, że regulowany, prozdrowotny dostęp do konopi może stanowić skuteczne narzędzie polityki publicznej, które zwiększa bezpieczeństwo użytkowników bez jednoczesnego wzrostu konsumpcji czy negatywnych skutków zdrowotnych.